EFEZE
Eerste kennismaking
Waar?
De belangrijke havenstad Efeze lag aan de monding van de Kaystros aan de Egeïsche kust van Klein-Azië. De stad was gebouwd op de hellingen van de bergen Koressos en Pion.
Meer over Efeze
Omdat de omgeving verzandde kende deze stad verschillende vestigingen:
Het eerste Efeze
Voor 1200 voor Christus, stichtten Grieken uit Ionië de stad op de huidige Ayasolukheuvel. Die heuvel was toen omringd door zee.
Het tweede Efeze
In 560 voor Christus liet koning Croesus de stad verhuizen naar de vlakte bij de Artemistempel.
Het derde Efeze
Intussen bracht de rivier Kystroszoveel zand en modder mee, dat de haven dichtslibde en het land in een moeras veranderde. Omdat ook de gezondheid van de bewoners gevaar liep, liet Lysimachus, een generaal van Alexander de Grote, twee kilometer verderop een nieuwe stad bouwen, die hij rond 296 voor Christus liet ommuren. Hij liet ook een nieuwe haven aanleggen.
In 113 voor Christus werd Efeze een deel van de Romeinse provincie Asia. De stad werd de vierde grootste in het Romeinse Rijk na Rome, Alexandrië en Antiochië.
De ruïnes die vandaag kunnen bezocht worden, stammen uit die tijd.
Het vierde Efeze
Dit is de huidige stad Selçuk.
Actuele situatie
Door verwoestingen, aardbevingen en het dicht slibben van de haven die de overzeese handel verzwakte, werd het Efeze dat Paulus kende langzaam een ruïnestad bij Selçuk, op een afstand van de zee.
Wetenswaardigheden
Artemis
Efeze was het centrum van de cultus voor de godin Artemis (Diana bij de Romeinen). Die godin, die veel eigenschappen had van de moedergodin in Anatolië, werd vereerd als de godin van de jacht, de natuur, de geboorte, de vruchtbaarheid, de maan …
Wie Efeze binnenkwam werd door de inwoners begroet met: 'Groot is de Artemis van de Efeziërs.'
Het 2,92 meter hoge beeld dat nu in het museum te zien is, is een Romeinse reproductie van het houten beeld dat in het Artemision (= de tempel van Artemis) stond en dat volgens de Efezieërs uit de hemel was gevallen. De laatste aanhangers van de godin hadden het begraven in het prytaneion van Efeze (de plaats waar de regering zetelde) zodat de christenen het niet konden beschadigen.
Voor de godin Artemis werd het Artemision gebouwd, een imposante tempel (vier keer de grootte van het Parthenon in Athene), de grootste tempel (110 x 55 meter) uit de oudheid en één van de zeven wereldwonderen. Duizenden mensen gingen er jaarlijks naartoe om de godin Artemis te vereren.
Croesos van Lydië liet die tempel bouwen in 550 voor Christus. Een dubbele rij met 127 marmeren zuilen van achttien meter hoog droeg het dak. Bronzen beelden, die gemaakt werden door de beste kunstenaars uit die tijd, versierden de tempel. (o.m. Praxiteles)
Zilversmeden maakten replica's van de tempel en van het beeld. De verkoop daarvan was voor hen een belangrijke bron van inkomsten. De prediking van Paulus had een negatieve invloed op die verkoop.
Van het Artemisium is nu zo goed als niets meer te zien.
Eerst staken de Goten in 262 het gebouw in brand.
In de vierde eeuw brachten aardbevingen nog meer schade toe.
Vanaf de vijfde eeuw sloopten christenen de tempel en verwerkten het materiaal in hun kerken. Sommige delen werden zelfs vervoerd naar Constantinopel (Istanbul) voor de bouw van de Aya Sofia.
Dit gebeurde zo grondig dat archeologen in de 19e eeuw de grootste moeite hadden om de plaats van het heiligdom bloot te leggen. Uit de brokstukken konden ze nog één zuil reconstrueren.
Theater
Het theater van Efeze zag uit op de haven en de zee. Het was oorspronkelijk een Hellenistisch bouwwerk, dat in de Romeinse tijd verbouwd werd en uitgebreid. Er konden 24.000 mensen in. Een brede weg met zuilen aan weerskanten liep van het theater naar de haven.
Twee reisgenoten van Paulus, Gaius en Aristarchus, werden door een woedende menigte naar dit theater gesleept. Want de zilversmeden van Efeze zagen in de aanwezigheid van christenen in hun stad de oorzaak voor het teloorgaan van de handel in beeldjes van Artemis en de tempel.
Kerk van Maria (Meryem Kilisesi)
Deze kerk uit het begin van de vijfde eeuw, is bekend als de 'Kerk van de Concilies' omdat er de twee concilies werden gehouden.
Het eerste Concilie van Efeze (= het derde oecumenisch concilie) werd daar gehouden in 431. Het gaf aan Maria de titel 'Theotokos' (= ‘Moeder van God’).
Het tweede Concilie van Efeze in 449, noemde paus Leo I (400-461) de roverssynode, omdat een aantal besluiten werden afgedwongen door de aanwezigheid van gewapende monniken. Twee jaar later werden de besluiten van dat concilie herroepen op het Concilie van Chalcedon.
Nu zijn van die kerk alleen nog ruïnes te zien. Opgravingen tonen aan dat de kerk zelf gebouwd werd op de ruïnes van een eerdere Romeinse basilica.
VIP's in Efeze
Paulus
Paulus kwam in Efeze tijdens zijn tweede grote reis, toen hij vanuit Griekenland naar Jeruzalem ging. Die stad telde toen meer dan honderdvijftigduizend inwoners, meestal Grieken. Er begonnen zich ook Romeinen in de stad te vestigen en er was een kleine minderheid joden. Met hen sprak Paulus heel even in de synagoge (Handelingen 18, 19-21)
Tijdens zijn derde grote reis, verbleef hij bijna drie jaar in Efeze. Daar voorzag hij in zijn eigen levensonderhoud en dat van zijn vrienden, met zijn werk als tentenmaker. Hij sprak met Joden en Grieken en predikte er eerst in de synagoge en later in de collegezaal van Tyrannus (tijdens de siësta, na de middag). Zijn toespraken waren de aanleiding voor een publieke verbranding van magische boeken (Handelingen 19, 18-20) en voor de opstand van de zilversmeden tegen Paulus. Want ze verkochten minder doordat de verering van de godin Artemis terug liep (Handelingen 19, 23-40).
Daarna reisde Paulus verder naar Griekenland. Op zijn terugreis zag hij in Milete de oudsten van de kerk in Efeze bij een emotioneel afscheid (Handelingen 20, 17-38).
Johannes de evangelist
Er bestaat een vroegchristelijke traditie die zegt dat Johannes, de zoon van Zebedeüs en apostel van Jezus, zijn laatste levensjaren in Efeze doorbracht, waar hij een belangrijke geestelijke en kerkelijke leidersfiguur zou zijn geweest en waar hij zijn evangelie zou geschreven hebben. Maar …
dit wordt door geen enkel historisch document ondersteund. Het boek Handelingen schrijft wel over Johannes als apostel, maar niet dat hij naar Efeze verhuisde.
Twee historische documenten uit de tweede eeuw na Christus die in de tijd relatief dicht staan bij de periode waarin Johannes leefde, schreven over hem in Efeze:
. Boek ‘Adversus Haereses’ (Tegen de ketterijen) van Irenaeus van Lyon (ca. 130-202)
Irenaeus schreef rond 180 na Christus in zijn werk: “De kerk in Efeze, gesticht door Paulus, waar Johannes tot de tijd van Trajanus verbleef, is een betrouwbare getuige van de apostolische overlevering.”
Trajanus was Romeins keizer van 98 tot 117 na Christus. Volgens Irenaeus verbleef Johannes dus tot in die periode in de omgeving van Efeze. Ireneus vertelde ook dat hij in zijn jeugd Polycarpus van Smyrna kende, die op zijn beurt Johannes en andere leerlingen van Jezus persoonlijk kende.
. Brief van Polycrates van Efeze (eind tweede eeuw)
Polycrates, bisschop van Efeze, schreef rond 190 na Christus een brief aan paus Victor I van Rome in verband met de datum waarop Pasen gevierd moest worden. Daarin verdedigde hij de oude traditie van de kerken in Klein-Azië. Om zijn standpunt kracht bij te zetten, verwees hij naar de grote geestelijke voorgangers die in Klein-Azië leefden. Zo schreef hij: “Johannes bovendien, die aan de borst van de Heer had gerust, die getuige en leraar was (...) hij rust in Efeze.”
Polycrates schreef over Johannes als iemand die Jezus persoonlijk kende en een leraar was en schreef over zijn graf in Efeze.
Die brief bleef bewaard doordat de kerkhistoricus Eusebius hem overnam in zijn werk over de Kerkgeschiedenis.
De traditie zegt ook dat Johannes rond het jaar 100 in Efeze zou gestorven zijn. Boven zijn graf zou men in de vierde eeuw na Christus een kleine kerk gebouwd hebben, die keizer Justinianus in de zesde eeuw liet vervangen door de Johannesbasiliek, een groter gebouw, met koepels in kruisvorm.
Toen de Turken in 1304 Efeze veroverden, lieten ze die basiliek omvormen tot een moskee en later tot een bazaar. Een aardbeving verwoestte uiteindelijk het hele gebouw.
De ruïnes ervan zijn tot op vandaag in Efeze (Selçuk) te zien.
Maria?
Op de berg Koressos, in de nabijheid van Efeze, toont men het huis waar Maria, de moeder van Jezus, de laatste jaren van haar leven zou gewoond hebben samen met de apostel Johannes. Dit ‘huis’ (eerder een kapel) is nu een bedevaartsplaats voor christenen en moslims, want ook de Koran schrijft over Maryam / Meryam (Maria).
In het beste geval gaan de fundamenten van dit gebouw terug tot de oudheid. De muren en de vorm zijn van veel latere datum en het gebouw werd sinds de ontdekking in de 19e eeuw herbouwd en gerestaureerd. Maar … geen enkele historische bron koppelt Maria aan een verblijf in Efeze. In de Bijbel staat dat Jezus aan Johannes vroeg om voor zijn moeder te zorgen. En omdat Johannnes in Efeze woonde en werkte kan men verondersteld hebben dat Maria hem naar Efeze volgde. Maar niets kan dat bevestigen.
In 431 vond in Efeze een Concilie plaats. Maria kreeg er de titel Theotokos (‘Moeder van God’). Maar het is niet omdat Maria al heel vroeg in Efeze werd vereerd en er een belangrijke kerk aan haar was toegewijd, dat ze precies in dat huis op de berg Koressos woonde. Dit zegt men pas in de 19 eeuw na een apart verhaal over de ontdekking ervan. Een Duitse kloosterzuster die nooit in Turkije was, beschreef in haar visioenen het huis van Maria in de omgeving van Efeze. Priesters die op zoek gingen naar dat huis, vonden een gebouw dat volgens hen met die beschrijving overeenkwam. De identificatie van de ruïne als woning van Maria berust dus niet op een archeologisch gegeven dat Maria met dat ‘huis’ verbindt.
Efeze in de Bijbel
Nieuwe Testament
Handelingen 19, 24-26
"Een zekere Demétrius, een zilversmid die zilveren Artemistempeltjes maakte, verschafte daarmee aan de vaklui ruime verdiensten. Hij riep hen en al wie verder in dat bedrijf werkzaam waren, bijeen en zei: 'Mannen, je weet dat onze welvaart van dit bedrijf afhangt, maar je ziet en hoort, dat die Paulus niet alleen in Efeze, maar in bijna heel Asia veel mensen heeft weten om te praten door te zeggen: Goden die door mensenhanden gemaakt worden, zijn geen goden.'"
Lees meer
'RONDE van de BIJBEL'
Efeze was de 'aankomstplaats' van de 'RONDE van de BIJBEL' met als thema's:
Paulus
Arend
Smid